İnsan zihni tuhaf çalışır. Bir fikri sevdi mi ona bağlanır, onu büyütür, onu savunur. Çoğu zaman da o fikrin yanlış olabileceğini görmek istemez. Bu durum hayatın her alanında böyledir ama satranç tahtasında çok daha çıplak bir şekilde ortaya çıkar. Çünkü satranç, insanın kendi düşüncesiyle yüzleştiği en dürüst alanlardan biridir. Tahta yalan söylemez, kimseyi kayırmaz ve çoğu zaman bir oyuncunun en büyük rakibi karşısındaki kişi değil, kendi hamlesine âşık olmasıdır.
Satrançta en tehlikeli oyuncu agresif olan değildir. Sürekli saldıran, taş feda eden, tahtayı karıştıran oyuncular ilk bakışta korkutucu görünebilir; ancak hataları genellikle erken ortaya çıkar. Asıl tehlikeli olan, bir fikri aklına koyan ve o fikri doğrulamak için tahtadaki gerçekleri görmezden gelen oyuncudur. Çünkü bu oyuncu artık tahtayı olduğu gibi görmez; görmek istediğini görür. Her satranç oyuncusu bu tuzağa en az bir kez düşmüştür. Tahtaya bakarsınız ve aklınıza parlak bir fikir gelir. Bir fedâ, bir saldırı ya da cazip bir taktik… Bir an için her şey kusursuz görünür. Rakibin şahı sıkışacak, taşlarınız akacak ve oyun bir anda sizin kontrolünüze geçecektir. Bu düşünce zihne düştüğü anda insanın içinde tuhaf bir heyecan doğar. Sanki hamle daha oynanmadan kazanılmış gibidir.
İşte tehlike tam burada başlar. Çünkü o andan sonra oyuncu çoğu zaman analiz yapmayı bırakır. Hamleyi test etmek yerine onu savunmaya başlar. Rakibin cevaplarını tarafsızca incelemek yerine “nasıl olsa bir yol bulurum” diye düşünür. Hamlenin yanlış olabileceği ihtimali zihinden yavaş yavaş silinir. Oyuncu artık satranç oynamaz; kendi fikrini gerçekleştirmeye çalışır. Oysa satranç böyle bir yaklaşımı affetmez. Tahta sabırlıdır. Bir oyuncunun kendi hamlesine körü körüne bağlandığını gördüğünde onu cezalandırmak için bekler. Rakip basit bir savunma hamlesi yapar ve bir anda bütün o parlak plan çöker. Saldırı durmuş, taşlar dağılmış, bazen de geriye kaybedilmiş bir piyon ya da bozulmuş bir konum kalmıştır. Bu yüzden satranç ustaları yıllardır aynı tavsiyeyi verir: Kendi hamlenizden şüphe edin.
Bir hamle akla geldiğinde yapılması gereken ilk şey ona güvenmek değil, onu test etmektir. Sanki o hamleyi rakibiniz oynamış gibi düşünmek gerekir. “Bu hamlenin hatası nerede?” sorusunu sormak gerekir.
İyi oyuncular hamle aramaz. İyi oyuncular hata arar.
Kendi hamlesinin hatasını bulamayan oyuncu çoğu zaman rakibin fikrini de anlayamaz. Çünkü zihni zaten kararını vermiştir. Tahtayı incelemek yerine planını gerçekleştirmeye çalışır. Bu durum yalnızca satrançta değil, hayatın birçok alanında da karşımıza çıkar. İnsanlar çoğu zaman bir fikre bağlanır, bir planı benimser ve o planın yanlış olabileceğini gösteren işaretleri görmezden gelmeye başlar. Çünkü insan zihni kendi fikrini korumayı sever. Hata yaptığını kabul etmek zordur. Satranç bu yüzden iyi bir öğretmendir. Tahta egoyu sevmez ve yanlış planı ödüllendirmez. Bir oyuncu hatalı bir fikre ne kadar bağlanırsa bağlansın, birkaç hamle sonra gerçek ortaya çıkar. Yıllardır çocuklara satranç öğretirken bu durumu sık sık gözlemlerim. Bir öğrenci tahtada bir hamle bulur. Gözleri parlar ve “Hocam bunu oynarsam mat ediyorum” der. O an onun heyecanını görmek güzeldir ama hemen hamleyi oynatmam. Önce şu soruyu sorarım: “Rakibin ne yapabilir?” Çocuk tekrar tahtaya bakar. Bir süre sessizlik olur. Sonra çoğu zaman şu cümle gelir: “Hocam… o zaman benim taşım gidiyor.” İşte satrançtaki en değerli öğrenme anlarından biri budur. Çünkü o anda çocuk yalnızca bir taktiği değil, çok daha önemli bir şeyi öğrenir: Kendi fikrini sorgulamayı. Bu alışkanlık satrançtan çok daha büyük bir beceridir. Bir planı uygulamadan önce onu test etmek, farklı ihtimalleri görebilmek ve gerektiğinde kendi düşüncesine karşı çıkabilmek… Bunlar sadece iyi bir satranç oyuncusunun değil, iyi bir düşünürün de özellikleridir. Belki de bu yüzden satranç yalnızca bir oyun değildir. Aynı zamanda düşünmenin terbiyesidir. İnsan zamanla şunu öğrenir: Her parlak görünen fikir doğru değildir.
Ve sonunda şu gerçeği fark eder: Satrançta en büyük hata yanlış hamleyi oynamak değildir.
En büyük hata yanlış hamlede ısrar etmektir. Çünkü satranç ustaları iyi bilir: Gerçek rakip çoğu zaman karşı tarafta değil, insanın kendi zihninin içindedir.
