Bazı benzetmeler vardır, ilk duyulduğunda abartılı gelir. Satrançla hayatı yan yana koymak da kimi zaman böyle bulunur. Sonuçta biri oyundur, diğeri gerçeklik. Biri altmış dört kareyle sınırlıdır, diğeri sınır tanımaz. Ama biraz durup düşününce insan şu benzerliği inkâr edemez: İkisinde de kaderi belirleyen çoğu zaman büyük kırılmalar değil, küçücük tercihlerdir. Öyle küçük ki yapıldıkları anda kimse dönüp ikinci kez bakmaz. Ta ki sonuçlarla yüzleşene kadar. Bir piyonun bir kare sürülmesi mesela... Ne olabilir? Tahtada vezirler, kaleler, planlar varken o minicik adım neden önemli olsun? Hamle yapılır, saat çalışmaya devam eder, hayat sürer. Ama bazen o tek kare, ileride savunulamayacak bir zayıflığın başlangıcıdır. Bir diyagonal açılır, bir kare korunmasız kalır, taşların uyumu bozulur. Yirmi hamle sonra gelen çöküşün tohumu aslında o sıradan görünen anda atılmıştır. Satranç bu konuda merhametsizdir. Sebep ile sonuç arasına duygu koymaz. “Ama niyetim kötü değildi.” diye dinlemez. “O anda fark etmemiştim.” diye teselli vermez. Yapılan tercih kaydedilir ve zamanı gelince karşına çıkar. Sessizce, tartışmasız. Hayatın da bundan çok farklı işlediğini söylemek zor. İnsan çoğu felaketin büyük hatalardan doğduğunu düşünmek ister. Çünkü büyük hataları görmek kolaydır. Gürültülüdür, dramatiktir, suçlu bellidir. Oysa çoğu yıkımın kökü, kimsenin ciddiye almadığı küçük seçimlerde saklıdır. Ertelenen bir konuşma, görmezden gelinen bir işaret, “Şimdilik böyle olsun.” denilen bir taviz… Hepsi masum görünür. Hatta çoğu zaman akla da uygundur, ama sorgulanmadıkça büyürler. Satrançta oyuncu tam da bu yüzden sık sık yanılır. Zor hesap yapmak yerine doğal gelen hamleyi seçer. İçini rahatlatan yolu tercih eder. “Bundan bir şey çıkmaz.” der. İşte kelebek o anda kanadını çırpmıştır. Çünkü tercih yalnızca o anı etkilemez, geleceğin şeklini değiştirir. O hamleden sonra bazı ihtimaller ortadan kalkar, bazıları güçlenir, geri dönüş çoğu zaman yoktur. Oyuncu bunu genellikle çok geç fark eder; tehdit belirginleştiğinde, savunma imkânları azaldığında, kayıp kaçınılmaz hâle geldiğinde… Tahtaya bakar ve aynı soruyu sorar: Nerede yanlış yaptım? Cevap çoğu zaman son hamlede değildir. Çok daha eskidedir. Öğrencilerle yapılan analizlerde bu gerçekle defalarca karşılaşılır. Mat geldiğinde herkes son darbeye odaklanır. Oysa geriye gidildiğinde felaketin başlangıcı bambaşka bir yerdedir. Küçük bir ihmal, önemsiz görülen bir zayıflık, otomatik yapılmış bir tercih…
Büyük son, küçük başlangıcın büyümüş hâlidir. Hayatta da bu durum benzer biçimde işler. İnsan sonucu yaşar, ama zincirin ilk halkasını unutmuştur. Bu yüzden kader der, şans der, talihsizlik der. Çünkü geçmiş tercihlerle bugünkü sonuç arasındaki bağlantıyı görmek emek ister. O bağlantı görülmediğinde insan kendini masum hisseder, ama gerçek değişmez. Satranç eğitiminin en güçlü tarafı işte bu zinciri görünür kılmasıdır. Oyuncuya şunu öğretir: Her hamle geleceğe bırakılmış bir izdir. Bugün yaptığın seçim yarın seni bekleyecektir. Bu yüzden küçümsenecek önemsiz bir karar yoktur. Sıradan sayılabilecek masum bir tercih de yoktur. Daha önemlisi, mesele yalnızca yanlış hamle yapmak değildir. Asıl mesele, o hamleyi neden yaptığını bilmemektir. Alışkanlıktan mı? Üşendiğin için mi? Korktuğun için mi? Yoksa gerçekten değerlendirdiğin için mi? Eğer bu sorular sorulmazsa hata tekrar eder. Çünkü sorgulanmayan davranış kendini üretmeye devam eder. Kelebek etkisi tam burada devreye girer. Küçücük bir hareket, ileride kontrol edilemeyecek sonuçlara dönüşebilir. Yanlış zamanda yapılan bir piyon sürüşü, bir hattı açar. Açılan o hat, gün gelir rakibin bütün ordusunu içeri davet eder. Görmezden gelinen bir taş, sonunda oyunun merkezine yerleşir. Önemsiz sandığın ayrıntı kader hâline gelir. Bu tablo korkutucu gibi görünse de aslında güç vericidir. Çünkü zinciri fark eden oyuncu artık rastgele oynamaz; bilinçle hareket eder, attığı her adımın bir yankısı olacağını bilir. Bu bilgi onu yavaşlatmaz; ciddileştirir, düşüncesine derinlik kazandırır.
Belki de satrançtan hayata taşınabilecek en kıymetli ders budur: Sonuçlar sürpriz değildir; birikimdir, küçük tercihlerin üst üste gelmesidir ve çoğu zaman geri dönüp baktığında insan, kader dediği şeyin aslında defalarca verdiği küçük kararların toplamı olduğunu görür.İşte büyüme tam burada başlar, sorumluluk burada doğar. Oyuncu bir gün kaybettiği partinin başındaki o masum hamleyi fark ettiğinde değişir. Çünkü artık bilir: mesele talih değil, tercihtir; şans değil, dikkattir ve çoğu zaman hayat, yüksek sesle değil, fısıldayarak yön değiştirir. Tahtada kelebek kanadını çoktan çırpmıştır. Rüzgârın nerede fırtınaya dönüşeceğine ise yaptığın seçimler karar verir.
