Bazı fikirler ilk duyulduğunda cazip gelmez. Hareket yoktur, fedakârlık yoktur, alkış getirecek bir cesaret gösterisi yoktur, seyirciyi ayağa kaldıracak parlaklık yoktur. Ama işin ironisi şudur: Ustalar tam da orada güçlenir. Çünkü satranç bazen hamle yapma sanatı değil, hamle yapmamayı bilme sanatıdır. Oyuncu tahtaya oturduğunda eli gitmek ister; taşa dokunmak, bir şey değiştirmek, bir tehdit yaratmak… Beklemek huzursuz eder. İnsan hareketle rahatlar, ilerlediğini sanır. Hatta çoğu zaman hamlenin iyi olup olmamasından önce, yapılmış olması teselli verir. Oysa deneyim şunu söyler: Görünen her fırsat oynanmak zorunda değildir. Bazı fırsatlar davettir, seni hataya çağırır. Sabırsızlıkla uzanan el, çoğu zaman rakibin görmek istediği hamledir. Bu dürtünün altında güçlü bir psikoloji vardır. Hamle yapmak kontrol hissi verir. Oyuncu oyuna müdahale ettiğini düşünür. Beklemek ise edilgenlik gibi algılanır. Sanki hiçbir şey yapmıyormuşsun gibi… Oysa satranç tersini öğretir: Gerçek kontrol, acele etmeyebilme gücüdür. İçindeki o telaşlı sesi susturabilmektir. Çocuklarda bu tabloyu çok net görürüz. Küçük bir saldırı ihtimali doğdu mu gözler parlar. Hesap eksiktir, taşlar uyum içinde değildir, şah tam güvende sayılmaz, ama yine de harekete geçmek isterler. Çünkü hareket ilerlemek gibi görünür. Tahtada bir iz bırakmak, bir şey denemek caziptir. Oysa çoğu zaman yapılan tek şey düzeni bozmaktır. Henüz olgunlaşmamış bir fikri erkenden açığa çıkarmaktır. Halbuki bazı pozisyonlarda en kuvvetli hamle beklemektir. Rakibi izlemek, niyetini anlamak, taşları yavaşça daha iyi yerlere koymak, küçük ama kalıcı iyileştirmeler yapmak… Buna “profilaktik düşünce” denir. Rakibin yapmak istediğini daha gerçekleşmeden engellemek... Gürültüsüzdür, ama derindir. Çünkü gerçek güç saldırmakta değil, saldırıya ihtiyaç bırakmamaktadır. Rakip plan kuracak alan bulamaz hâle gelir. Üstelik bu bekleyiş tembellik değildir. İçeride yoğun bir çalışma vardır. Oyuncu hesap yapar, ihtimalleri tartar, riskleri azaltır. Dışarıdan bakıldığında sakin görünen pozisyon, aslında yavaş yavaş güç toplamaktadır. Satrançta birçok büyük ustanın oyunları bu yüzden ilk bakışta sessiz, hatta sıkıcı bulunur. Ama o sessizliğin içinde rakibin nefes alma alanı daralır. Bu yaklaşım hayatla da şaşırtıcı biçimde benzeşir. İnsan çoğu durumda tepki vermek ister. Bir söz duyunca cevaplamak, fırsat görünce atlamak, boşluk bulunca doldurmak… Susmak kayıp gibi hissedilir. Beklemek sanki geri çekilmektir. Oysa bazen en doğru davranış hiçbir şey yapmamaktır. Çünkü her acele yeni bir karmaşa başlatabilir, her hızlı karar daha büyük bir yük doğurabilir.
Tecrübeli oyuncu pozisyon sabır istiyorsa kahramanlık denemez. Taşlar hazır değilse, koordinasyon kurulmamışsa, güvenlik sağlanmamışsa saldırı romantiktir, ama hatalıdır. Tahta romantizmi sevmez, gerçekçilik ister. En çok da doğru zamanlama ister. Doğru fikir, yanlış anda uygulandığında avantaj değil zafiyet yaratır. Günlük hayat da bundan farklı değildir. İnsan çoğu kez doğru düşünceyi yanlış vakitte söyler. Güzel planı hazırlıksız uygular. Haklıyken acele ettiği için haksız duruma düşer. Sonra talih konuşulur, şartlar suçlanır. Oysa bazen mesele son derece basittir: Daha zamanı gelmemiştir. Bunu kabul etmek ise kolay değildir. Çünkü genç zihin hareket ister. Beklemek sıkıcı gelir. Sabır, pasiflik gibi anlaşılır. Ama satranç eğitimi tam burada başlar. Oyuncu yavaş yavaş şunu öğrenir: Her aklına geleni yapmak zorunda değildir. Parlayan her fikir doğru değildir. Güç, kendini tutabilme becerisidir. İrade, bazen ileri gitmek değil, yerinde kalabilmektir. Bu anlayış yerleştiğinde oyun değişir. Çocuk artık sadece kendi imkânlarına bakmaz, rakibin planını da okumaya başlar. “Ben ne yaparım?” sorusu yerini “O ne yapmak istiyor?” sorusuna bırakır. İşte seviye burada yükselir. Çünkü satranç, iki zihnin ortak alanıdır ve sen o alanı ne kadar anlarsan o kadar güçlenirsin.
Beklemek edilgenlik değildir. Aksine bilinçli bir hazırlıktır. Taşlar gelişir, zayıflıklar azalır, ihtimaller daraltılır. Rakip oynayacak yer bulamaz ve çoğu zaman hata, sessizliğe dayanamayan taraftan gelir. İnsan boşluğu doldurmak ister, o boşluk da genellikle yanlış bir hamleyle dolar.
Satranç ayrıca şunu öğretir: Hareket her zaman ilerleme değildir. Bazen ilerlemek için durmak gerekir. Pozisyonu anlamak, şartları olgunlaştırmak, doğru anın gelmesini beklemek… Aceleyle yapılan hamle içimizi rahatlatır, ama çoğu zaman geleceği zorlaştırır. Bu yüzden ustalar sakin görünür. Çünkü bilirler, hayat da satranç gibidir. Her fırsata atlayan değil, zamanı gelince oynayan kazanır. Gürültü çıkaran değil, zemini hazırlayan ilerler ve bazen en büyük ustalık, elini taşa götürüp sonra geri çekebilmektir. Çünkü her hamle zorunlu değildir. Ama yanlış zamanda yapılan tek bir hamle, uzun sürede kurulan emeği yıkabilir. Satranç bunu net biçimde öğretir. Sabır sessizdir, ama etkisi büyüktür. Çoğu partide kazanan, en çok hamle yapan değil, doğru ana kadar bekleyebilen taraftır.
