Bir büyük ustayı izlerken gözümüz tahtadaki 32 taşa takılır. Oysa usta, taşlara değil, taşların ardındaki ihtimallere bakar. Henüz oynanmamış hamleleri, rakibinin zihninde dolaşan tereddütleri ve görünmeyen tehditleri okur. Satranç tahtası bu yönüyle yalnızca bir oyun alanı değildir. Bilginin sınırlarını, belirsizlikle baş etme biçimimizi ve karar alma cesaretimizi sınayan yoğun bir düşünce alanıdır. Hayat da bundan farklı değildir. Her karar anı, eksik bilgiyle verilen bir hamledir. Ne tam olarak biliriz ne de tamamen körüz. Bildiklerimizle yetinmek, bilmediklerimizle yaşamayı öğrenmek zorundayız. Satranç bu gerilimi son derece yalın ama acımasız bir biçimde ortaya koyar. Tahtadaki her şey gözümüzün önündedir ve bu yüzden satranç çoğu zaman “tam bilgi oyunu” olarak tanımlanır. Ancak epistemolojik sorun tam da bu noktada başlar. Görünen her şey bilinen değildir. Rakibin niyeti, uzun vadeli planı ve bir hamlenin arkasındaki düşünsel gerekçe doğrudan gözlemlenemez.
Tahtadaki konum bize yalnızca mevcut durumu gösterir, geleceği değil. Oyuncu, elindeki sınırlı verilerden yola çıkarak olasılıkları tartar ve bilinmeyenle yüzleşerek hamle yapar. Bu, yalnızca teknik bir hesaplama değil, aynı zamanda zihinsel bir risk alma eylemidir. Hayatta da benzer bir yanılsama yaşanır. Raporlar, istatistikler, geçmiş deneyimler önümüzdedir. Ancak asıl mesele, bu bilgilerin gelecekte nasıl bir gerçekliğe dönüşeceğidir. Bilgi güven verir, fakat karar anında çoğu zaman yetersiz kalır. Çünkü gelecek, salt verilerden değil, bu verilerin nasıl yorumlandığından doğar.
Satrançta düşünmek değerlidir ama bedava değildir. Her saniye, saatten düşer. Oyuncu farkında olmadan şu soruyla yüzleşir: Bir hamle daha düşünmek mi daha doğrudur, yoksa artık oynamak mı? Bu soru, hayatın özetidir. Ne kadar araştırma yeterlidir ne zaman karar verilmelidir? Aşırı analiz çoğu zaman daha iyi kararlar değil, gecikmiş pişmanlıklar üretir. Bilgi çağında en kıt kaynak bilgi değil, zamandır.
Deneyim şunu öğretir: Mükemmel bilgiye ulaşmayı bekleyenler çoğu zaman hiç hamle yapamaz. Satrançta da hayatta da “yeterince iyi” kararlar, kusursuz ama geç kalmış kararlardan daha değerlidir. Karar almak, belirsizliği tamamen ortadan kaldırmak değil, onunla hareket edebilmektir. Cesaret, bilmemeye rağmen hamle yapabilme yetisidir. Satrançtaki kırılma anları, beklenmedik hamlelerle gelir. Alışılmadık bir fedâ, sıra dışı bir plan ya da sezgiyle yapılan bir taş sürüşü, tüm hesapları altüst eder. Oyuncu yalnızca tahtayı değil, tahtaya bakış biçimini de yeniden gözden geçirmek zorunda kalır. Bu anlarda bilgi değil, esneklik belirleyici olur. Önceden kurulan tüm varsayımlar hızla sorgulanır ve yeni bir zihinsel denge kurulması gerekir. Bu durum, hayatın beklenmedik kırılma anlarına güçlü bir benzetme sunar. Düşük olasılıklı ama yüksek etkili olaylar, sahip olduğumuzu sandığımız tüm bilgiyi anlamsız kılabilir. Kriz anlarında üstünlük, her şeyi önceden bilmekte değil, yeni duruma hızla uyum sağlayabilmektedir. Satrançta ustalık, ezberlenen açılış varyantlarında değil; açılış bozulduğunda oyunu yeniden kurabilme becerisindedir.
Piyonun hareket alanı sınırlıdır. Tek yönlü ilerler, çoğu zaman göz ardı edilir ve kolayca feda edilir. Ancak tahtanın sonuna ulaştığında vezire dönüşebilir. Bu basit ama çarpıcı gerçek, özgür irade ile kader arasındaki gerilimi güçlü biçimde yansıtır. Satranç katı kurallarla oynanır, fakat bu kuralların içinde neredeyse sınırsız bir olasılık evreni vardır. Kısıtlar sabittir, seçimler değildir.
Hayatta da sınırlar bellidir. Doğduğumuz yer, koşullar, geçmiş deneyimler değişmez. Ancak her hamle, bu sınırlar içinde kim olacağımızı belirler. Öğrenme, yalnızca sonucu görmekle değil, hamlenin sorumluluğunu almakla başlar. Her karar, dış dünyayı değiştirdiği kadar kişinin kendisi hakkında edindiği bilgiyi de dönüştürür.
Satranç tahtası bize açık bir gerçeği hatırlatır: Mutlak bilgi bir yanılsamadır. Gerçek ustalık, bilginin daima eksik olduğunu kabul edebilmekte ve bu eksikliğe rağmen rasyonel kalabilmektedir. Hayat kesinlik isteyenleri değil, uyum sağlayabilenleri ödüllendirir. Satranç da böyledir. Kurallar sabittir ama oyun canlıdır. Her hamle, yeni bir belirsizlik ve aynı zamanda yeni bir öğrenme alanı yaratır. Tahtaya her baktığında her şeyi bildiğini sananlar değil, bilmediklerinin farkında olanlar oyunda kalır. Her hamleden sonra durup konumunu yeniden değerlendirme cesareti gösterenler için oyun bitmez.
